รุกหรือรับ ก็เสี่ยงได้เท่ากัน ความจริงเรื่องเอชไอวีที่หลายคนยังเข้าใจผิด

เอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (STIs) อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะทำให้หลายคนประมาท ไม่ป้องกันตัวเอง และไม่เข้ารับการตรวจอย่างสม่ำเสมอ

เราจะพาคุณไปทำความเข้าใจ ความจริงเรื่องเอชไอวีแบบรอบด้าน ตั้งแต่กลไกการติดเชื้อ ความเสี่ยงของบทบาท รุก–รับ–สลับ ปัจจัยที่ทำให้เสี่ยงมากหรือน้อย ไปจนถึงแนวทางป้องกันที่ได้ผลจริงในปัจจุบัน

ความเข้าใจผิดยอดฮิต รุกปลอดภัยกว่า รับเสี่ยงกว่า

ความเชื่อนี้มีที่มาจากข้อมูลบางส่วนที่ถูกนำไปตีความแบบตัดตอน เช่น

• การรับทางทวารหนักมีความเสี่ยงต่อครั้งสูงกว่า
• เยื่อบุทวารหนักบาง และฉีกขาดได้ง่าย

แม้ข้อมูลเหล่านี้จะ จริงบางส่วน แต่ ไม่ได้แปลว่าคนรุกจะปลอดภัย หรือ ไม่เสี่ยง

ความจริงคืออะไร?

เอชไอวีสามารถเข้าสู่ร่างกายผ่าน

• เยื่อบุอวัยวะเพศ
• แผลเล็ก ๆ ที่มองไม่เห็น
• ของเหลวในร่างกาย เช่น เลือด น้ำอสุจิ น้ำหล่อลื่นก่อนหลั่ง และสารคัดหลั่งทางทวารหนัก

ไม่ว่าคุณจะอยู่ในบทบาทใด หากมีการสัมผัสของเหลวเหล่านี้โดยไม่ป้องกัน ความเสี่ยงย่อมเกิดขึ้น

วิเคราะห์ความเสี่ยง รุก รับ และสลับ ใครเสี่ยงอย่างไร?

การติดเชื้อเอชไอวีไม่ได้ขึ้นอยู่กับ บทบาททางเพศ เพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลรวมของชีววิทยาของร่างกาย + พฤติกรรมทางเพศ + การป้องกันที่ใช้จริง

ด้านล่างคือการอธิบายเชิงลึกว่าเหตุใดแต่ละบทบาทจึงมีความเสี่ยง และเสี่ยงในลักษณะใด

ฝ่ายรับ (Bottom): ทำไมความเสี่ยงต่อครั้งจึงสูงกว่า

ฝ่ายรับมักถูกพูดถึงว่าเป็น กลุ่มเสี่ยงสูง ซึ่งมีพื้นฐานทางชีววิทยารองรับ แต่ต้องเข้าใจให้ครบทุกมิติ

• โครงสร้างทางร่างกาย
  • เยื่อบุทวารหนักบางมาก ทวารหนักไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อรองรับการสอดใส่เหมือนช่องคลอด เยื่อบุจึงบาง และไม่มีชั้นป้องกันหลายชั้น
  • ไม่มีการหล่อลื่นตามธรรมชาติ ทำให้เกิดแรงเสียดสีสูง หากไม่มีสารหล่อลื่นที่เหมาะสม
  • มีเส้นเลือดฝอยจำนวนมาก เชื้อสามารถเข้าสู่กระแสเลือดได้ง่าย แม้เป็นแผลขนาดเล็กที่มองไม่เห็น
• กลไกความเสี่ยง
  • การฉีกขาดระดับจุลภาค (microtears) สามารถเกิดขึ้นได้แม้ไม่รู้สึกเจ็บ
  • หากคู่นอนมีเชื้อ เอชไอวีสามารถผ่านเยื่อบุที่บาดเจ็บเข้าสู่ร่างกายได้โดยตรง
    
• ประเด็นสำคัญที่มักเข้าใจผิด เสี่ยงสูง ≠ ติดแน่นอน ความเสี่ยงต่อครั้งจะ ลดลงอย่างมาก หาก
  • ใช้ถุงยางอนามัยอย่างถูกต้อง
  • ใช้สารหล่อลื่นที่เหมาะสม
  • ใช้ PrEP อย่างสม่ำเสมอ
  • ตรวจสุขภาพทางเพศเป็นประจำ

ดังนั้น ฝ่ายรับ ไม่ใช่บทบาทที่อันตรายโดยอัตโนมัติ แต่เป็นบทบาทที่ต้อง ป้องกันอย่างมีวินัย

ฝ่ายรุก (Top): ทำไมจึง ไม่ปลอดภัย อย่างที่หลายคนคิด

หนึ่งในความเข้าใจผิดที่อันตรายที่สุด คือ รุกไม่ค่อยเสี่ยง หรือรุกปลอดภัยกว่า ในความเป็นจริง ฝ่ายรุกก็มีช่องทางรับเชื้อหลายทาง

• ช่องทางที่เชื้อเข้าสู่ร่างกาย
  • ท่อปัสสาวะ เป็นเยื่อบุเปิดที่เชื้อสามารถเข้าสู่ร่างกายได้โดยตรง
  • เยื่อบุบริเวณปลายอวัยวะเพศ โดยเฉพาะหากไม่มีการขลิบ หรือมีการอักเสบ
  • ผิวหนังที่มีรอยถลอกหรือแผลเล็ก ๆ ซึ่งอาจเกิดจากการเสียดสีโดยไม่รู้ตัว
• ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงของฝ่ายรุก
  • มีแผลจากการโกน ขีดข่วน หรืออักเสบ
  • มีโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น เช่น หนองใน ซิฟิลิส เริม (การอักเสบจะเพิ่มโอกาสที่เชื้อเอชไอวีเข้าสู่ร่างกาย)
  • ไม่ใช้ถุงยางอนามัย หรือใช้ไม่สม่ำเสมอ
• ความจริงที่ควรรู้ แม้ความเสี่ยงต่อครั้งของฝ่ายรุกอาจต่ำกว่าฝ่ายรับในบางกรณี แต่เมื่อ สะสมหลายครั้งโดยไม่ป้องกัน ความเสี่ยงรวมจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ กล่าวคือ ฝ่ายรุกอาจ ไม่เสี่ยงสูงต่อครั้ง  แต่เสี่ยงสะสมสูง หากประมาท

บทบาทสลับ (Versatile): ความเสี่ยงที่เพิ่มจาก ความหลากหลายของบทบาท

กลุ่มที่สลับบทบาทมักถูกมองข้าม ทั้งที่ในทางระบาดวิทยา ถือเป็นกลุ่มที่ต้องใส่ใจเป็นพิเศษ

• ความเสี่ยงแบบ ทวีคูณ การสลับบทบาททำให้
  • มีโอกาสสัมผัสความเสี่ยงทั้งแบบฝ่ายรับ และฝ่ายรุก
  • หากเปลี่ยนบทบาทในช่วงเวลาใกล้กัน อาจเพิ่มโอกาสการติดเชื้อหรือการแพร่เชื้อ
• ปัจจัยเสริมความเสี่ยง
  • ไม่ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้งในทุกบทบาท
  • มีคู่นอนหลายคน
  • ไม่ตรวจเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์เป็นประจำ
  • เข้าใจผิดว่าบางบทบาท ปลอดภัยกว่า จึงป้องกันไม่เท่ากัน
• ประเด็นสำคัญ กลุ่ม Versatile ไม่ได้เสี่ยงเพราะ สลับบทบาท แต่เสี่ยงเพราะ ความไม่สม่ำเสมอในการป้องกันหากมีการป้องกันที่ดี ความเสี่ยงสามารถลดลงได้เทียบเท่ากลุ่มอื่น

สรุปเชิงวิเคราะห์: ความเสี่ยงไม่ได้อยู่ที่บทบาท แต่อยู่ที่พฤติกรรม

บทบาท	ลักษณะความเสี่ยง	ประเด็นสำคัญ
รับ (Bottom)	เสี่ยงต่อครั้งสูง	ป้องกันถูกต้อง = ลดความเสี่ยงได้มาก
รุก (Top)	เสี่ยงสะสม	ประมาท = เสี่ยงโดยไม่รู้ตัว
สลับ (Versatile)	เสี่ยงหลากหลาย	ต้องป้องกันสม่ำเสมอทุกบทบาท

เอชไอวีไม่เลือกบทบาททางเพศ แต่จะใช้ ช่องว่างของการไม่ป้องกัน เป็นโอกาสเสมอ

ปัจจัยที่ทำให้ความเสี่ยงเพิ่มขึ้น หรือลดลง

เพราะเอชไอวีไม่ได้ติดจากตัวตน แต่ติดจากสถานการณ์ และพฤติกรรม แม้จะอยู่ในบทบาทเดียวกัน คนสองคนก็อาจมีความเสี่ยงไม่เท่ากันเลย ความเสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (STIs) เกิดจาก การผสมกันของหลายปัจจัย ไม่ใช่เพียงการเป็นรุก รับ หรือสลับเท่านั้น

ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยง

• ไม่ใช้ถุงยางอนามัย การไม่ใช้ถุงยางอนามัยเป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับต้น ๆ ที่พบได้ในทุกบทบาททางเพศ
  • เหตุผลทางชีววิทยา
    • เอชไอวีแพร่ผ่านน้ำอสุจิ เลือด และสารคัดหลั่ง
    • การมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน เปิดโอกาสให้ของเหลวเหล่านี้สัมผัสเยื่อบุโดยตรง
  • ประเด็นที่มักพบ
    • เชื่อว่าคู่นอน ดูไม่น่ามีเชื้อ
    • ไว้ใจคู่นอนโดยไม่เคยตรวจร่วมกัน
    • คิดว่าบางบทบาทไม่จำเป็นต้องใช้ถุงยางอนามัย
  • ความจริงคือ ไม่สามารถรู้สถานะเอชไอวีจากรูปลักษณ์ภายนอกได้
• ใช้ถุงยางอนามัยไม่ถูกวิธี หรือถุงยางอนามัยแตก/หลุด แม้ใช้ถุงยางอนามัย แต่หากใช้ผิดวิธี ความเสี่ยงก็ยังคงอยู่ ตัวอย่างการใช้ที่ผิดพลาด
  • ใส่ถุงยางอนามัยช้าเกินไป
  • ใช้ถุงยางอนามัยซ้ำ
  • เลือกขนาดไม่เหมาะสม
  • ไม่บีบไล่อากาศที่ปลายถุง
  • ไม่ใช้สารหล่อลื่น หรือใช้สารที่ทำให้ถุงยางอนามัยเสื่อม
  • ผลที่ตามมา
  • ถุงยางอนามัยแตกหรือหลุดโดยไม่รู้ตัว
  • เกิดการสัมผัสของของเหลวโดยตรง
• มีโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น (STIs) การมีโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เช่น หนองใน ซิฟิลิส เริม หรือ HPV จะเพิ่มโอกาสการติดเชื้อเอชไอวีอย่างมีนัยสำคัญ เพราะอะไร?
  • โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ทำให้เกิดแผล การอักเสบ หรือเยื่อบุอ่อนแอ
  • เชื้อเอชไอวีสามารถเข้าสู่ร่างกายได้ง่ายขึ้น
  • ในผู้ติดเชื้อเอชไอวี การมีโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ จะเพิ่มปริมาณเชื้อในสารคัดหลั่ง
  • หลายคนไม่มีอาการ แต่ยังสามารถแพร่เชื้อได้
• ใช้สารเสพติด หรือแอลกอฮอล์จนขาดสติสารเสพติด และแอลกอฮอล์ไม่ได้เพิ่มเชื้อ แต่เพิ่ม การตัดสินใจที่เสี่ยง ผลกระทบที่พบได้บ่อย
  • ลืมใช้ถุงยางอนามัย
  • ใช้ถุงยางอนามัยไม่ถูกต้อง
  • มีเพศสัมพันธ์กับหลายคนโดยไม่ตั้งใจ
  • ไม่สามารถสื่อสารหรือยินยอมอย่างชัดเจน
  • ในหลายกรณี ความเสี่ยงไม่ได้เกิดจากความตั้งใจ แต่เกิดจาก สภาวะที่ควบคุมตัวเองไม่ได้
• ไม่รู้สถานะเอชไอวีของตนเองหรือคู่นอน
  • การไม่ตรวจเอชไอวีทำให้
    • ไม่รู้ว่าตนเองอยู่ในระยะใด
    • ไม่รู้ว่าคู่นอนกำลังอยู่ในช่วงที่แพร่เชื้อได้สูงหรือไม่
  • ข้อเท็จจริงที่สำคัญ
    • ผู้ติดเชื้อจำนวนมากไม่รู้ว่าตนเองติด
    • ช่วงระยะแรกของการติดเชื้อ ปริมาณเชื้อสูงมาก
  • ความไม่รู้ คือ ความเสี่ยงรูปแบบหนึ่ง

ปัจจัยที่ลดความเสี่ยง

• ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้ง และทุกบทบาท การใช้ถุงยางออนามัยย่างสม่ำเสมอ ช่วยลดความเสี่ยงเอชไอวี และ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยสิ่งสำคัญ
  • ใช้ตั้งแต่เริ่มจนจบ
  • เปลี่ยนใหม่ทุกครั้ง
  • ใช้กับทุกบทบาท ไม่ว่าจะรุกหรือรับ
  • ความสม่ำเสมอ สำคัญกว่าการใช้เป็นครั้งคราว
• ใช้สารหล่อลื่นที่เหมาะสม สารหล่อลื่นช่วยลดแรงเสียดสี และการฉีกขาดของเยื่อบุ มีประโยชน์คือ
  • ลดโอกาสเกิดแผลเล็ก ๆ ที่มองไม่เห็น
  • ลดการแตกของถุงยางอนามัย
  • เพิ่มความปลอดภัยทั้งสองฝ่าย
  • การใช้ถุงยางอนามัย ควบคู่กับสารหล่อลื่น ดีกว่าการใช้ถุงยางอนามัยเพียงอย่างเดียว
• ตรวจเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ อย่างสม่ำเสมอ การตรวจเป็นเครื่องมือสำคัญในการควบคุมความเสี่ยง โดยมีข้อดี คือ
  • รู้สถานะของตนเอง
  • เข้าสู่การรักษาได้เร็ว
  • ลดการแพร่เชื้อโดยไม่รู้ตัว
  • วางแผนการป้องกันได้เหมาะสมกับตนเอง
  • การตรวจไม่ใช่สัญญาณของความเสี่ยง แต่คือสัญญาณของความรับผิดชอบ
• ใช้ PrEP หรือ PEP ตามคำแนะนำนวัตกรรมทางการแพทย์ช่วยให้การป้องกันมีประสิทธิภาพมากขึ้น
  • PrEP: ลดความเสี่ยงก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ
  • PEP: ลดโอกาสติดเชื้อหลังเกิดเหตุเสี่ยง (ต้องเริ่มเร็ว)
  • ทั้งสองวิธี ไม่ขึ้นกับบทบาททางเพศ แต่ขึ้นกับความเสี่ยงของพฤติกรรม
• ความรู้ และการสื่อสารกับคู่นอนอย่างตรงไปตรงมาการพูดคุยเรื่องสุขภาพทางเพศไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่เป็นปัจจัยป้องกันที่ทรงพลังที่สุดอย่างหนึ่ง การสื่อสารช่วยให้
  • ตัดสินใจร่วมกันเรื่องการป้องกัน
  • วางแผนการตรวจ
  • ลดความเข้าใจผิด
  • ลดแรงกดดัน และความเสี่ยงที่ไม่จำเป็น

เอชไอวีไม่ได้เลือกรุกหรือรับ แต่เลือกโอกาส

เพราะเชื้อไม่สนใจตัวตน แต่สนใจช่องโหว่

หนึ่งในความเข้าใจผิดที่ฝังรากลึกที่สุดเกี่ยวกับเอชไอวี คือการเชื่อว่า บทบาททางเพศสามารถกำหนดความปลอดภัยได้

ในความเป็นจริง เชื้อเอชไอวี ไม่รับรู้ ไม่แยกแยะ และไม่สนใจ ว่าคุณจะนิยามตัวเองอย่างไร เป็นรุก รับ สลับ หรือไม่ติดป้ายบทบาทใดเลย สิ่งที่เชื้อ มองหา มีเพียง 3 อย่างเท่านั้น

• ช่องทางเข้าสู่ร่างกาย (Entry Points) ร่างกายมนุษย์มีจุดที่เชื้อสามารถเข้าสู่กระแสเลือดได้หลายทาง โดยเฉพาะบริเวณที่เป็นเยื่อบุหรือผิวหนังที่บอบบาง ช่องทางหลักที่เชื้อใช้
  • เยื่อบุทวารหนัก
  • เยื่อบุอวัยวะเพศ
  • ท่อปัสสาวะ
  • แผลหรือรอยถลอกขนาดเล็กที่มองไม่เห็น
  • ช่องทางเหล่านี้ มีอยู่ในทุกคน ไม่ว่าบทบาทใด ต่างกันเพียงว่า ในสถานการณ์นั้น ๆ ช่องทางเหล่านี้ เปิด ให้เชื้อหรือไม่
  • เมื่อใดที่เยื่อบุเกิดการระคายเคือง ฉีกขาด หรืออักเสบ เมื่อนั้น โอกาส ของเชื้อก็เพิ่มขึ้นทันที
• ของเหลวที่มีเชื้อ (Infectious Fluids) เอชไอวีแพร่ผ่านของเหลวบางชนิดเท่านั้น ได้แก่
  • น้ำอสุจิ
  • น้ำหล่อลื่นก่อนหลั่ง
  • สารคัดหลั่งทางทวารหนัก
  • เลือด
• เชื้อไม่สามารถแพร่ผ่านการสัมผัสทั่วไป แต่จะเกิดขึ้นเมื่อ ของเหลวที่มีเชื้อสัมผัสกับช่องทางเข้าสู่ร่างกายโดยตรงประเด็นสำคัญ
  • ไม่จำเป็นต้องเห็นเลือด
  • ไม่จำเป็นต้องรู้สึกเจ็บ
  • ไม่จำเป็นต้องมีอาการ
  • แค่ มีการสัมผัสในจังหวะที่เหมาะกับเชื้อ ก็เพียงพอแล้ว
• การไม่ป้องกัน (Lack of Protection) ปัจจัยสุดท้าย และมักเป็นตัวแปรสำคัญที่สุด คือ การไม่ป้องกัน ซึ่งการไม่ป้องกันอาจเกิดจาก
  • ไม่ใช้ถุงยางอนามัย
  • ใช้ไม่สม่ำเสมอ
  • ใช้ผิดวิธี
  • ไม่ใช้ PrEP ทั้งที่มีความเสี่ยง
  • ไม่รู้สถานะของตนเองหรือคู่นอน
  • ในหลายกรณี คนไม่ได้ ตั้งใจเสี่ยง แต่ คิดว่าตนเองไม่จำเป็นต้องป้องกัน เพราะยึดติดกับบทบาท

ทำไมการยึดติดกับบทบาทจึงเป็นความเสี่ยงที่แท้จริง

• ทำให้ประมาทโดยไม่รู้ตัว เมื่อเชื่อว่า รุกปลอดภัยกว่า ความเสี่ยงไม่ใช่เรื่องของเรา พฤติกรรมที่ตามมาคือ
  • ไม่ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้ง
  • ไม่ตรวจเอชไอวี
  • ไม่วางแผนป้องกันระยะยาว
  • ความเสี่ยงจึงไม่ได้มาจากบทบาท แต่มาจาก ความรู้สึกปลอดภัยแบบผิด ๆ
• ทำให้การป้องกันไม่สม่ำเสมอ หลายคนป้องกันตัวเอง เฉพาะบางสถานการณ์ เช่น
  • ใช้ถุงยางอนามัยเฉพาะตอนรับ
  • ไม่ใช้ตอนรุก
  • ใช้กับคู่นอนใหม่ แต่ไม่ใช้กับคนที่คุ้นเคย
  • ในมุมของเชื้อเอชไอวีการป้องกันที่ไม่สม่ำเสมอ = โอกาส
• ทำให้มองข้ามความเสี่ยงสะสม ความเสี่ยงไม่ได้เกิดจากครั้งเดียวเสมอไป แต่เกิดจาก การสะสมของพฤติกรรมที่ไม่ป้องกันแม้ความเสี่ยงต่อครั้งจะดูต่ำ แต่เมื่อ
  • มีเพศสัมพันธ์หลายครั้ง
  • กับหลายคน
  • โดยไม่ป้องกัน
  • โอกาสรวมจะเพิ่มขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

การป้องกันเอชไอวีในยุคปัจจุบัน มากกว่าถุงยางอนามัย

เมื่อความรู้ทางการแพทย์ก้าวหน้า ความปลอดภัยก็ไม่ควรหยุดอยู่ที่ทางเลือกเดียวในอดีต การป้องกันเอชไอวีมักถูกจำกัดอยู่แค่ การใช้ถุงยางอนามัย แต่ปัจจุบัน เรามีเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพสูงขึ้น หลากหลายขึ้น และยืดหยุ่นกับรูปแบบชีวิตที่แตกต่าง

หัวใจสำคัญ คือ ไม่มีวิธีใดวิธีหนึ่งที่เหมาะกับทุกคน แต่ทุกคนสามารถเลือกวิธีที่ เหมาะกับความเสี่ยงของตนเอง ได้

ถุงยางอนามัย: พื้นฐานที่ยังสำคัญที่สุด

ถุงยางอนามัยยังคงเป็นเครื่องมือป้องกันเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่ครอบคลุมที่สุด

จุดแข็งของถุงยางอนามัย

• ป้องกันเอชไอวี และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้พร้อมกัน
• ใช้ได้กับทุกบทบาททางเพศ
• ไม่ต้องใช้ยา
• เข้าถึงง่าย

เงื่อนไขสำคัญ ถุงยางอนามัยจะมีประสิทธิภาพก็ต่อเมื่อ

• ใช้ ทุกครั้ง ที่มีเพศสัมพันธ์
• ใช้ ตั้งแต่เริ่มจนจบ
• ใช้ อย่างถูกวิธี และขนาดเหมาะสม

การใช้ถุงยางอนามัยเป็นครั้งคราว หรือใช้เฉพาะบางสถานการณ์ จะลดประสิทธิภาพลงอย่างมาก

ข้อจำกัด

• ต้องอาศัยความร่วมมือของทั้งสองฝ่าย
• อาจหลุด แตก หรือใช้ผิดวิธี
• บางคนรู้สึกไม่สะดวกหรือไม่ต่อเนื่อง

ด้วยเหตุนี้ ถุงยางอนามัยจึงเป็น พื้นฐาน แต่ไม่ใช่ คำตอบเดียว

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis): ป้องกันล่วงหน้าก่อนมีความเสี่ยง

PrEP คือ ยาที่ใช้ ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อเอชไอวี เป็นหนึ่งในเครื่องมือป้องกันที่เปลี่ยนภาพรวมของการควบคุมเอชไอวีทั่วโลก

PrEP ทำงานอย่างไร

• ยาจะสร้างระดับยาป้องกันในร่างกาย
• หากมีเชื้อเข้าสู่ร่างกาย ยาจะยับยั้งการเพิ่มจำนวนของเชื้อ
• ช่วยลดโอกาสติดเชื้อได้มากกว่า 90% เมื่อใช้สม่ำเสมอ

เหมาะกับใคร

• ผู้ที่มีความเสี่ยงต่อเนื่อง
• ผู้ที่มีคู่นอนหลายคน
• ผู้ที่ไม่สามารถใช้ถุงยางอนามัยได้ทุกครั้ง
• ไม่จำกัดบทบาททางเพศ (รุก รับ หรือสลับ)

ประเด็นสำคัญ

• PrEP ไม่ป้องกัน โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น
• ควรใช้ร่วมกับการตรวจสุขภาพทางเพศสม่ำเสมอ
• ต้องใช้ตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัด

PrEP ไม่ได้แทนที่ถุงยางอนามัย แต่เป็น เกราะเสริม สำหรับสถานการณ์ที่ถุงยางอนามัยอาจไม่สมบูรณ์

PEP (Post-Exposure Prophylaxis): แผนฉุกเฉินหลังเกิดความเสี่ยง

PEP คือ ยาที่ใช้ หลังจากเกิดเหตุเสี่ยงแล้ว เช่น ถุงยางอนามัยแตก มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน หรือเกิดอุบัติเหตุทางเลือด

หลักการสำคัญของ PEP

• ต้องเริ่มใช้ ภายใน 72 ชั่วโมง หลังความเสี่ยง
• ยิ่งเริ่มเร็ว ยิ่งได้ผลดี
• ต้องกินยาต่อเนื่องตามระยะเวลาที่กำหนด

PEP เหมาะกับสถานการณ์ใด

• เหตุการณ์ที่ไม่ได้วางแผน
• ความผิดพลาดที่ไม่ตั้งใจ
• สถานการณ์ฉุกเฉิน

สิ่งที่ควรเข้าใจ

• PEP ไม่ใช่วิธีป้องกันระยะยาว
• ไม่ควรใช้แทนการป้องกันปกติ
• เป็น ทางออกสุดท้าย ไม่ใช่ทางเลือกหลัก

การรู้จัก PEP คือการเตรียมพร้อม ไม่ใช่การส่งเสริมให้เสี่ยง

U=U (Undetectable = Untransmittable): ความก้าวหน้าที่เปลี่ยนทัศนคติ

U=U คือหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ยืนยันว่าผู้ติดเชื้อเอชไอวีที่กินยาสม่ำเสมอจนตรวจไม่พบเชื้อ ไม่สามารถถ่ายทอดเชื้อผ่านการมีเพศสัมพันธ์ได้

ความหมายที่แท้จริงของ U=U

• การรักษา คือการป้องกัน
• ลดการแพร่เชื้อในระดับสังคม
• ลดการตีตรา และความกลัว

เงื่อนไขสำคัญ

• ต้องกินยาต้านไวรัสอย่างต่อเนื่อง
• ต้องตรวจยืนยันว่าปริมาณเชื้ออยู่ในระดับตรวจไม่พบ
• ต้องติดตามการรักษาอย่างสม่ำเสมอ

U=U ไม่ได้หมายความว่า ไม่ต้องดูแลตัวเอง แต่หมายความว่า การเข้าถึงการรักษาทำให้ทุกคนปลอดภัยขึ้น

การป้องกันที่มีประสิทธิภาพที่สุด คือ การผสมผสาน 

ในชีวิตจริง การป้องกันเอชไอวีมักได้ผลดีที่สุดเมื่อ

• ใช้ถุงยางอนามัย + PrEP
• ตรวจสุขภาพสม่ำเสมอ
• สื่อสารกับคู่นอนอย่างตรงไปตรงมา
• เข้าใจสถานการณ์ของตนเอง

ไม่มีวิธีใด ถูกที่สุด มีเพียงวิธีที่ เหมาะที่สุดกับชีวิตของแต่ละคน

อ่านบทความอื่น ๆ เพิ่มเติม

• การตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ : รู้ให้ครบ ตรวจให้ชัวร์ สุขภาพปลอดภัย
• การตรวจเอชไอวี : ความสำคัญ ขั้นตอน และทุกเรื่องที่ควรรู้

เอชไอวีไม่ได้เลือกบทบาททางเพศ และไม่ได้ตัดสินใครจากการนิยามตัวเองว่าเป็นรุก รับ หรือสลับ สิ่งที่ทำให้เกิดการติดเชื้อคือพฤติกรรม และโอกาสในการสัมผัสเชื้อ หากไม่มีการป้องกัน ทุกคนย่อมมีความเสี่ยงไม่ต่างกัน ในขณะเดียวกัน หากมีความรู้ที่ถูกต้อง เลือกใช้วิธีป้องกันอย่างเหมาะสม และดูแลสุขภาพทางเพศของตนเองอย่างสม่ำเสมอ ทุกคนก็สามารถใช้ชีวิตได้อย่างปลอดภัย

การเข้าใจความจริงเกี่ยวกับเอชไอวี คือจุดเริ่มต้นที่สำคัญของการลดความกลัว ความเข้าใจผิด และการตีตรา พร้อมทั้งเป็นก้าวแรกของการป้องกันที่ไม่เพียงคุ้มครองตัวเราเอง แต่ยังช่วยสร้างสังคมที่ปลอดภัย และเข้าใจซึ่งกัน และกันมากขึ้น

เอกสารอ้างอิง

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC).HIV Transmission Risk. ข้อมูลความเสี่ยงในการติดเชื้อเอชไอวีจากพฤติกรรมทางเพศ.[ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.cdc.gov/hiv/basics/transmission.html
• World Health Organization (WHO).HIV Prevention, Testing, Treatment and Care.[ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.who.int/teams/global-hiv-hepatitis-and-stis-programmes
• UNAIDS. Understanding Fast-Track: Accelerating Action to End AIDS.[ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.unaids.org
• กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุขแห่งประเทศไทย.ความรู้เรื่องเอชไอวี/เอดส์ และการป้องกัน.[ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://ddc.moph.go.th
• Thai Red Cross AIDS Research Centre.ข้อมูล PrEP, PEP และ U=U ในประเทศไทย.[ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.trcarc.org