เมื่อพูดถึงเอชไอวี (HIV) หลายคนยังคงเชื่อมโยงโรคนี้กับพฤติกรรมทางเพศเพียงอย่างเดียว ทั้งที่ในความเป็นจริง การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน เป็นอีกหนึ่งช่องทางสำคัญที่ทำให้เกิดการแพร่เชื้อได้อย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในกลุ่มผู้ใช้สารเสพติดแบบฉีดเข้าเส้น หรือแม้แต่ในสถานการณ์ทางการแพทย์ที่อุปกรณ์ไม่ได้ผ่านการฆ่าเชื้ออย่างถูกต้อง
ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับเข็มฉีดยา และการติดเชื้อเอชไอวี ไม่เพียงทำให้เกิดความกลัวเกินเหตุในบางกรณี แต่ยังทำให้หลายคน ประมาท ในสถานการณ์ที่มีความเสี่ยงจริง ดังนั้นการมีความรู้ที่ถูกต้องจึงเป็นกุญแจสำคัญในการป้องกันการติดเชื้อ และลดการตีตราผู้ที่อยู่ร่วมกับเชื้อเอชไอวีในสังคม
เอชไอวี คืออะไร?
เอชไอวี (HIV – Human Immunodeficiency Virus) คือ ไวรัสชนิดหนึ่งที่เข้าไปโจมตีระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ซึ่งเป็นระบบที่มีหน้าที่ปกป้องเราไม่ให้ป่วยจากเชื้อโรคต่าง ๆ เช่น แบคทีเรีย ไวรัส หรือเชื้อรา
เมื่อไวรัสเอชไอวีเข้าสู่ร่างกาย มันจะไปทำลายเม็ดเลือดขาวชนิดสำคัญที่เรียกว่า CD4 ซึ่งเปรียบเสมือน ทหารด่านหน้าของระบบภูมิคุ้มกัน หากทหารเหล่านี้ถูกทำลายจำนวนมาก ร่างกายก็จะอ่อนแอลงเรื่อย ๆ และป้องกันโรคได้ยากขึ้น
เอชไอวีทำงานอย่างไรในร่างกาย?
- เชื้อเข้าสู่ร่างกาย ผ่านของเหลวที่มีเชื้อ เช่น เลือดหรือสารคัดหลั่ง
- เชื้อเข้าไปในเม็ดเลือดขาว CD4 เอชไอวีจะ ยึดเซลล์แล้วใช้เซลล์นั้นสร้างไวรัสตัวใหม่เพิ่มขึ้น
- เซลล์ภูมิคุ้มกันถูกทำลาย เมื่อไวรัสเพิ่มจำนวน เซลล์ CD4 จะค่อย ๆ ลดลง
- ภูมิคุ้มกันอ่อนแอลง ร่างกายเริ่มติดเชื้อได้ง่ายกว่าคนทั่วไป
หากไม่ได้รับการรักษาเป็นเวลานาน อาจพัฒนาไปสู่ระยะเอดส์ (AIDS) ซึ่งเป็นระยะที่ภูมิคุ้มกันเสียหายอย่างมาก แต่ในปัจจุบัน การรักษาสามารถควบคุมเชื้อได้ ทำให้ผู้ติดเชื้อมีชีวิตยืนยาว และสุขภาพดีได้
เอชไอวีอยู่ในของเหลวใดของร่างกาย?
เชื้อเอชไอวี ไม่ได้อยู่ในทุกส่วนของร่างกาย แต่จะพบในของเหลวบางชนิดที่มีปริมาณไวรัสมากพอทำให้เกิดการติดเชื้อ ได้แก่
- เลือด → มีปริมาณเชื้อสูงที่สุด
- น้ำอสุจิ
- สารคัดหลั่งทางเพศ
- น้ำนมแม่
ของเหลวเหล่านี้ต้อง เข้าสู่ร่างกายอีกฝ่ายจึงจะเกิดการติดเชื้อได้ เช่น ผ่านบาดแผล หรือเข้าสู่กระแสเลือดโดยตรง
ทำไม เลือดจึงเป็นช่องทางเสี่ยงมาก?
เลือดเป็นของเหลวที่มีไวรัสเข้มข้นสูง หากเลือดของผู้ที่มีเชื้อเข้าสู่ร่างกายอีกคนโดยตรง เช่น ผ่านเข็มฉีดยา เชื้อจะสามารถเข้าสู่กระแสเลือดได้ทันทีโดยไม่ต้องผ่านการป้องกันตามธรรมชาติของร่างกาย จึงทำให้ การใช้เข็มฉีดยาร่วมกันมีความเสี่ยงสูง แม้จะเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว
ทำไมเข็มฉีดยาจึงเป็นพาหะสำคัญของการแพร่เชื้อ
การใช้เข็มฉีดยาร่วมกันทำให้เกิดการถ่ายทอดเลือดจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งโดยตรง ซึ่งต่างจากการสัมผัสทั่วไป เพราะเป็นการเข้าสู่กระแสเลือดทันที
กลไกการแพร่เชื้อผ่านเข็มฉีดยา
- เมื่อมีการใช้เข็มฉีดยา เลือดขนาดเล็กมากอาจค้างอยู่ภายในเข็ม
- เลือดนั้นอาจมีเชื้อเอชไอวี
- เมื่อมีการนำเข็มเดียวกันไปใช้กับอีกคน เชื้อจะเข้าสู่ร่างกายทันที
- การติดเชื้อสามารถเกิดขึ้นได้ แม้ปริมาณเลือดจะน้อยจนมองไม่เห็น
นี่คือเหตุผลว่าทำไม การใช้เข็มร่วมกันเพียงครั้งเดียว ก็มีความเสี่ยงได้
สถานการณ์ที่มีความเสี่ยงเกี่ยวกับเข็มฉีดยา (มากกว่าที่คิด)
หลายคนคิดว่าความเสี่ยงเกิดเฉพาะในกลุ่มผู้ใช้สารเสพติด แต่ในความจริงยังมีสถานการณ์อื่น ๆ เช่น
- การสัก หรือเจาะร่างกายด้วยอุปกรณ์ไม่สะอาด
- การรักษาทางการแพทย์ที่ไม่ได้มาตรฐาน
- การฉีดยาเองโดยใช้เข็มซ้ำ
- การใช้เข็มร่วมกันในกลุ่มเพื่อน
- การรับบริการในสถานที่ที่ไม่มีระบบฆ่าเชื้อที่เหมาะสม
ความเสี่ยงของการติดเชื้อจากเข็ม เทียบกับช่องทางอื่น
การรับเชื้อผ่านเข็มฉีดยามีความเสี่ยงสูง เพราะเป็นการนำเชื้อเข้าสู่กระแสเลือดโดยตรง ไม่ต้องผ่านเยื่อบุหรือการป้องกันตามธรรมชาติของร่างกาย ลักษณะเด่นของความเสี่ยงจากเข็ม ได้แก่
- เชื้อเข้าสู่ร่างกายทันที
- ปริมาณไวรัสที่ได้รับอาจสูง
- ไม่มีเกราะป้องกันตามธรรมชาติ
- การติดเชื้อเกิดได้รวดเร็วกว่า
เอชไอวีอยู่นอกร่างกายได้นานแค่ไหน?
เชื้อเอชไอวีไม่สามารถมีชีวิตอยู่นอกร่างกายได้นานในสภาพแวดล้อมทั่วไป แต่ในเข็มฉีดยาที่มีเลือดค้างอยู่ เชื้อสามารถอยู่ได้นานพอที่จะทำให้เกิดการติดเชื้อ
ปัจจัยที่มีผลต่อการอยู่รอดของเชื้อ ได้แก่
- อุณหภูมิ
- ปริมาณเลือดที่ค้าง
- สภาพภายในกระบอกฉีดยา
จึงไม่สามารถ ประเมินด้วยสายตา ได้ว่าเข็มนั้นปลอดภัยหรือไม่
การป้องกันที่ได้ผลจริง หลักการใช้เข็มอย่างปลอดภัย
- ใช้เข็มใหม่ทุกครั้ง ไม่มีข้อยกเว้น
- ห้ามใช้เข็มร่วมกับผู้อื่น แม้จะเป็นคนใกล้ชิด
- ใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์จากสถานบริการที่ได้มาตรฐาน ต้องมีระบบฆ่าเชื้อที่ถูกต้อง
- ไม่ใช้เข็มซ้ำ แม้เป็นของตนเอง การใช้ซ้ำเพิ่มความเสี่ยงติดเชื้ออื่น ๆ ด้วย
- ทิ้งเข็มอย่างปลอดภัย เพื่อป้องกันการบาดเจ็บ และการนำกลับมาใช้ใหม่
แนวคิด ลดอันตราย (Harm Reduction) คืออะไร?
แนวทางลดอันตรายเป็นแนวคิดด้านสาธารณสุขที่ยอมรับว่า แม้ไม่สามารถหยุดพฤติกรรมเสี่ยงได้ทันที แต่สามารถลดความเสี่ยงของโรคได้ เช่น
- สนับสนุนการใช้เข็มสะอาด
- ให้ความรู้เรื่องการป้องกัน
- ส่งเสริมการตรวจเอชไอวี
- เชื่อมต่อการรักษา
แนวคิดนี้ช่วยลดจำนวนผู้ติดเชื้อรายใหม่ในหลายประเทศทั่วโลก
หากเผลอใช้เข็มร่วมกัน ควรทำอย่างไร?
สิ่งสำคัญที่สุดคือ อย่าตกใจ แต่ต้องรีบดำเนินการ
ขั้นตอนที่ควรทำทันที
- ไปพบแพทย์โดยเร็วที่สุด
- ประเมินความเสี่ยง
- พิจารณาการรับยาป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ (PEP)
- ตรวจเลือดตามระยะเวลาที่กำหนด
- หลีกเลี่ยงพฤติกรรมเสี่ยงเพิ่มเติม
การรับการดูแลเร็ว สามารถลดโอกาสการติดเชื้อได้อย่างมาก
10 ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยเกี่ยวกับเข็มฉีดยา และการแพร่เชื้อเอชไอวี
การมีข้อมูลที่ถูกต้องเกี่ยวกับการใช้เข็มฉีดยา เป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง เพราะความเชื่อผิด ๆ เพียงเล็กน้อยอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวีโดยไม่รู้ตัว ต่อไปนี้คือ 10 ความเข้าใจผิดที่พบได้บ่อย พร้อมข้อเท็จจริงที่ควรรู้
1. เข้าใจผิด: ล้างเข็มด้วยน้ำแล้วใช้ต่อได้
ความจริง: น้ำเปล่าไม่สามารถฆ่าเชื้อเอชไอวีได้ การล้างเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ เชื้อยังคงอยู่ภายในกระบอกเข็ม และสามารถแพร่เชื้อได้
2. เข้าใจผิด: ใช้เข็มร่วมกันเฉพาะคนที่ดูสุขภาพดี ไม่น่ามีเชื้อ
ความจริง: ผู้ติดเชื้อจำนวนมากไม่มีอาการภายนอก และอาจไม่รู้ว่าตนเองติดเชื้อ การดูจากภายนอกไม่สามารถบอกได้ว่าใครปลอดภัย
3. เข้าใจผิด: ใช้เข็มร่วมกันแค่ครั้งเดียวไม่เป็นไร
ความจริง: ความเสี่ยงเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ครั้งแรก เพราะเชื้อสามารถเข้าสู่กระแสเลือดโดยตรง
4. เข้าใจผิด: เข็มใหม่ถ้าแกะจากซองแล้วใช้ต่อกันได้
ความจริง: เข็มต้องใช้แบบหนึ่งคนต่อหนึ่งครั้งเท่านั้น แม้จะเป็นเข็มใหม่ หากใช้กับหลายคนก็มีความเสี่ยงทันที
5. เข้าใจผิด: ใช้เข็มของตัวเองซ้ำหลายครั้งไม่เสี่ยง เพราะไม่ได้ใช้ร่วมกับใคร
ความจริง: การใช้เข็มซ้ำทำให้เข็มทื่อ เกิดบาดแผล และเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้ออื่น ๆ รวมถึงการปนเปื้อนโดยไม่ตั้งใจ
6. เข้าใจผิด: เชื้อเอชไอวีอยู่นอกร่างกายไม่นาน จึงไม่น่าติดจากเข็มที่วางทิ้งไว้
ความจริง: ภายในกระบอกเข็มที่มีเลือดค้าง เชื้อสามารถอยู่ได้นานพอที่จะทำให้เกิดการติดเชื้อได้ จึงไม่ควรเสี่ยงใช้เข็มที่ไม่มั่นใจในความสะอาด
7. เข้าใจผิด: ล้างเข็มด้วยแอลกอฮอล์เองก็ปลอดภัยแล้ว
ความจริง: การฆ่าเชื้อที่ได้ผลต้องใช้กระบวนการทางการแพทย์ที่ได้มาตรฐาน การเช็ดหรือแช่เองไม่สามารถรับประกันความปลอดภัยได้
8. เข้าใจผิด: ใช้เข็มร่วมกับคนในครอบครัวหรือคนสนิทไม่น่ามีปัญหา
ความจริง: ความใกล้ชิดไม่ได้ลดความเสี่ยง เพราะเอชไอวีไม่สามารถประเมินได้จากความสัมพันธ์ ต้องยึดหลักไม่ใช้เข็มร่วมกับใครเด็ดขาด
9. เข้าใจผิด: เข็มที่ดูสะอาด ไม่มีเลือดติด ก็ปลอดภัย
ความจริง: เลือดปริมาณเล็กมากอาจมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่ยังมีเชื้ออยู่ และสามารถทำให้ติดเชื้อได้
10. เข้าใจผิด: เรื่องเข็มฉีดยาเป็นความเสี่ยงเฉพาะผู้ใช้สารเสพติดเท่านั้น
ความจริง: ความเสี่ยงสามารถเกิดได้ในหลายสถานการณ์ เช่น การสัก เจาะผิวหนัง การฉีดยานอกสถานพยาบาล หรือการใช้อุปกรณ์ที่ไม่ได้ผ่านการฆ่าเชื้ออย่างถูกต้อง
อ่านบทความอื่น ๆ เพิ่มเติม
- การตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ : รู้ให้ครบ ตรวจให้ชัวร์ สุขภาพปลอดภัย
- การตรวจเอชไอวี : ความสำคัญ ขั้นตอน และทุกเรื่องที่ควรรู้
การแพร่เชื้อเอชไอวีผ่านเข็มฉีดยาเป็นเรื่องที่สามารถป้องกันได้ หากยึดหลักการใช้เข็มใหม่ทุกครั้ง และไม่ใช้เข็มร่วมกับผู้อื่นอย่างเคร่งครัด ความเสี่ยงไม่ได้เกิดจากการใช้ชีวิตตามปกติ แต่เกิดจากการละเลยวิธีป้องกันที่ถูกต้อง ซึ่งเป็นสิ่งที่เราสามารถควบคุม และหลีกเลี่ยงได้ตั้งแต่ต้น
สิ่งที่อันตรายที่สุดจึงไม่ใช่ตัวเชื้อเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นความเข้าใจผิดที่ทำให้หลายคนตัดสินใจโดยประมาท คิดว่าโอกาสคงไม่เกิดขึ้นกับตนเอง หรือเชื่อข้อมูลที่ไม่ถูกต้องจนเพิ่มความเสี่ยงโดยไม่รู้ตัว
เมื่อเรามีความรู้ และความเข้าใจที่ถูกต้อง เราจะสามารถดูแล และป้องกันตนเองได้อย่างมั่นใจ ลดโอกาสการแพร่เชื้อไปสู่ผู้อื่น และร่วมกันสร้างสังคมที่ปลอดภัย เข้าใจ และอยู่ร่วมกันได้โดยไม่ตีตรา เพราะความรู้ที่ถูกต้องคือเกราะป้องกันที่สำคัญที่สุดในการหยุดการแพร่เชื้อเอชไอวีในระยะยาว
เอกสารอ้างอิง
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). HIV and Injection Drug Use. ข้อมูลเกี่ยวกับความเสี่ยงจากการใช้เข็มร่วมกันและแนวทางป้องกัน. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.cdc.gov/hiv/basics/hiv-transmission/injection-drug-use.html
- World Health Organization (WHO). HIV Prevention, Testing, Treatment, Care and Support. แนวทางสากลด้านการป้องกันและดูแลผู้ติดเชื้อเอชไอวี. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.who.int
- UNAIDS. Harm Reduction and HIV Prevention among People Who Inject Drugs. รายงานเกี่ยวกับแนวคิดลดอันตรายและการลดการติดเชื้อทั่วโลก. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.unaids.org
- กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. ความรู้เรื่องการป้องกันการติดเชื้อเอชไอวีและโรคติดต่อทางเลือด. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://ddc.moph.go.th
- สภากาชาดไทย. ข้อมูลพื้นฐานเกี่ยวกับเอชไอวี/เอดส์ การตรวจ การป้องกัน และการรักษาในประเทศไทย. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.redcross.or.th